Edukacja medialna w Finlandii od lat wpleciona jest w programy nauczania na różnych poziomach kształcenia. Niedawno obiegła świat informacja, że umiejętność analizowania różnych rodzajów mediów i rozpoznawania dezinformacji została włączona w edukację przedszkolną i wczesnoszkolną. Nie tylko ze względu na Rosję, ale i ze względu na naturę mediów społecznościowych, deepfake’i oraz sztuczną inteligencję Finowie uznali, że potrzebują zwiększyć społeczną odporność na propagandę i fałszywe twierdzenia, z którymi stykają się coraz częściej i małe dzieci.
Nie tylko chodzi o wojnę informacyjną toczoną ze światem przez agresywnego sąsiada, ale w ogóle o obronę i umacnianie demokracji i racjonalnego myślenia. Uważamy, że posiadanie dobrych umiejętności w zakresie kształcenia medialnego to bardzo ważna umiejętność obywatelska – podkreśla Kiia Hakkala, pedagożka pracująca w Urzędzie Miejskim w Helsinkach. To bardzo ważne dla bezpieczeństwa narodu i naszej demokracji.
Różnego rodzaju aktywności są włączone w naukę poszczególnych przedmiotów, tak, aby w jak największym stopniu łączyć umiejętności z kontekstem, sytuacjami, w których młodzi uczniowie zetkną się ze zmanipulowanymi informacjami.
Przykładowo w szkole podstawowej w dzielnicy Tapanila w Helsinkach uczniowie od lat uczą się o fałszywych wiadomościach i dezinformacji, zaczynając od czytania nagłówków i krótkich tekstów z internetu. Podczas niedawnych zajęć uczniowie klasy IV mieli za zadanie wymienić pięć rzeczy, na które należy zwracać uwagę podczas korzystania z wiadomości online, aby upewnić się, że są one wiarygodne. Teraz przechodzą do umiejętności posługiwania się sztuczną inteligencją, która szybko staje się kluczową umiejętnością. Uczymy się, jak rozpoznać, czy zdjęcie lub film został stworzony przez sztuczną inteligencję – mówi Ville Vanhanen, nauczyciel i wicedyrektor szkoły. Nie są to spreparowane informacje i filmy, ale dokładnie takie, z jakimi już spotykają się uczniowie w sieci.
Z kolei w fińskich szkołach średnich wieloplatformowa edukacja informacyjna i silne myślenie krytyczne stały się podstawowym elementem ogólnokrajowego, międzyprzedmiotowego programu nauczania, wprowadzonego w 2016 roku. Na lekcjach matematyki uczniowie uczą się, jak łatwo jest okłamać za pomocą statystyk. Na lekcjach sztuki widzą, jak można manipulować obrazem. Na lekcjach historii analizują znane kampanie propagandowe, a nauczyciele języka fińskiego pracują z nimi nad licznymi sposobami, w jakie słowa mogą być używane do dezorientacji, wprowadzania w błąd i oszukiwania.
W edukację medialną fińskiej młodzieży angażują się także media fińskie, organizując coroczny „Tydzień Prasy”, w ramach którego gazety i inne wiadomości są wysyłane do młodych ludzi.
Umiejętności medialne są częścią fińskiego programu nauczania od lat 90. XX wieku, a dla osób starszych, które mogą być szczególnie narażone na dezinformację, dostępne są dodatkowe kursy. Nie sądzę, że kiedyś sobie wyobrażaliśmy, że świat będzie tak wyglądał – powiedział fiński minister edukacji Anders Adlercreutz. Że będziemy bombardowani dezinformacją, że nasze instytucje – a właściwie nasza demokracja – będą poddawane ciągłym próbom przez dezinformację.
Wzrost informacji sztucznie generowanych przez AI i łatwość, z jaką przychodzi tworzenie zupełnie zmyślonych historii skłoniły Finów do rozszerzenia działań z zakresu edukacji medialnych – o najmłodszych, ale i seniorów.
W przestrzeni informacyjnej jest teraz znacznie trudniej odróżnić prawdę od fikcji – zauważa Martha Turnbull, dyrektor ds. wpływu hybrydowego w Hybrid CoE - Europejskim Centrum Doskonałości ds. Zwalczania Zagrożeń Hybrydowych w Helsinkach. Jeszcze dość łatwo jest rozpoznać fałszywe informacje generowane przez sztuczną inteligencję, ponieważ ich jakość nie jest tak dobra, jak mogłaby być. Ale w miarę rozwoju tej technologii, a zwłaszcza przy udziale agentów sztucznej inteligencji może być znacznie trudniej je odróżnić.
***
[Komentarz redakcji] Nie mielibyśmy nic przeciwnego, aby podobne działania były podejmowane również w polskich przedszkolach i szkołach na podobnie szeroką skalę. Wydaje się, że w naszym kraju byłoby to jeszcze bardziej wskazane i niezbędne, aby kształcić młodych ludzi potrafiących obronić się przed różnymi manipulacjami pojawiającymi się w mediach i społecznościach internetowych. Jest nas przecież znacznie więcej niż Finów. Z drugiej strony mielibyśmy o wiele trudniej niż Finowie. W Polsce, niezależnie od propagandy i dezinformacji tworzonej w Rosji i Białorusi, także duża część naszych internautów i polityków (i para-polityków) produkuje najróżniejszego typu śmieci medialne próbując nakłonić ludzi do własnych racji lub zmanipulować (zwłaszcza przed wyborami...). Obrona przed tym zjawiskiem jest niemal tak dużym wyzwaniem dla naszej polskiej demokracji, jak przed wojną informacyjną toczoną przez agresywnych sąsiadów. Ale dla umocnienia zdrowego rozsądku i demokracji w Polsce – jest to działanie niezbędne. Szkoda, że tak mało uwagi poświęca temu zagadnieniu Ministerstwo Edukacji Narodowej.
(Źródło: Associated Press, The Guardian, opr. red.)
