Wiele zależy od tego, jaki nauczyciel ma stosunek do możliwości uczniów. Uczniowie „wyczuwają” brak wiary w ich możliwości ze strony nauczyciela i albo szybko się zniechęcają, albo nie maja energii do wykonania zadania. W tym wpisie jak okazywać uczniom, że wierzy się w ich możliwości i w ten sposób motywować ich do wysiłku.
Postawa nauczyciela pokazująca, że wierzy on w możliwości swoich uczniów, przełamuje wszechobecną w szkole postawę nastawiona na szukanie błędu i udowadniania uczniom, że czegoś nie umieją.
Ważne jest przekazanie uczniowi komunikatu: Dasz radę, a nawet więcej: Damy radę. Ten drugi przekaz niesie w sobie zapewnienie, że uczniowie mogą liczyć na wspólną pracę i pomoc ze strony nauczyciela.
Na początku każdej lekcji mózg ucznia podejmuje decyzję: będę się angażować lub nie będę. Nauczyciel może pomoc uczniom w podjęciu tej nieuświadomionej decyzji.
Kilka prostych słów może przechylić szalę na właściwą stronę.
W jednym z badań pokazano, że jeśli uczniowie przed wykonaniem zadania matematycznego słyszą słowa: opanujemy, poprawimy lub osiągniemy to są w stanie dłużej się skupić i osiągają wyższe wyniki. To zjawisko ma miejsce również w odniesieniu do osób dorosłych. Jeśli słyszą motywujące słowa, to one skłaniają ich do większego wysiłku. W wielu badaniach naukowcy doszli do tego samego wniosku: drobne zmiany w języku mogą wywołać duże zmiany w motywacji.
Tak samo można postępować, gdy motywacja ucznia spada, kilka dobrze dobranych słów może pobudzić koncentrację i ponownie rozpalić zapał. To zjawisko ma wiele wspólnego z samosprawdzającą się przepowiednią.
Przedstawię trzy pomysły, na niosące pozytywną energię, zwracanie się do uczniów.
1. Orientacja na osiągnięcia
Podawanie uczniom celów i kryteriów sukcesu w formie optymistycznej i sprawczej. Na przykład: Dziś nauczymy się… / Opanujemy… / Będziemy umieli odpowiedzieć na pytania… .
Badania pokazują, że sformułowania nastawione na osiągnięcia aktywują w mózgu sieci odpowiedzialne za poczucie własnej skuteczności, przez co sprawiają, że uczniowie oczekują sukcesu, a nie porażki.
Słowa kluczowe to: rozwijanie, udoskonalanie, wzmacnianie, opanowanie, zdobycie umiejętności itp. Warto zmieniać te słowa zwracając się do uczniów, aby nie wpadły w rutynę, bo wtedy przestają działać.
Wymaga to od nauczyciela formułowania takich kryteriów, które są realistyczne, aby uczniowie na koniec lekcji widzieli, że je osiągnęli. Ważny jest ton głosu, który powinien być pewny i wzmacniający.
Można poprosić uczniów, aby zapisali cele i kryteria sukcesu w swoim zeszycie (np. w Moim zeszycie pomagającym się uczyć) w formie języka, która pozwoli im opanować materiał: Dzisiaj wzmocnię… lub Rozwinę swoje umiejętności w… .
2. Teksty motywacyjne
Wskazówka polega na zmianie formy polecenia, na przykład zamiast: Uważnie odpowiedz na wszystkie pytania, można powiedzieć: Zastosuj wszystko czego się już nauczyłeś, aby odpowiedzieć na wszystkie pytania; zamiast: Sprawdź swoje odpowiedzi lepiej: Przejrzyj swoje odpowiedzi i zauważ jakie postępy uczyniłeś i jak poprawiło się Twoje zrozumienie zagadnienia.
To są niby minimalne zmiany, ale mające znaczenie i zmieniają podejście uczniów do stojącego przed nimi zadania.
Badanie z 2024 (Frontiers in Education) wykazało, że informacja zwrotna z użyciem języka sprzyjającego osiągnięciom zwiększyła wytrwałość uczniów w wykonywaniu zadania i ich satysfakcję z nauki. Inne badanie z 2016 wykazało, że obecność w podręczniku motywujących sformułowań poprawiło osiągane przez uczniów wyniki w nauce. Okazuje się, że kiedy mózg jest nastawiony na język obiecujący osiągnięcia, to wzrasta wysiłek i skupianie się.
Słowa kluczowe w mikro tekstach motywacyjnych: poprawiać, rozwijać, demonstrować, wzmacniać.
Takie sformułowania podkreślają proces i wysiłek, a nie wynik i perfekcję. Trzeba jednak pamiętać, aby doceniać, a nie chwalić. Różnica polega na tym, że docenienie jest związane z konkretem, a chwalenie jest ogólne. Przesadne pochwały mogą brzmieć pusto, ale zwięzłe, szczere zachęty podtrzymują wiarygodność.
3. Reaktywacja
Uczniowie mogą stracić impet w połowie nawet najlepszych lekcji, uwaga odpływa, energia spada. Wtedy warto przypomnieć, dać krótką, celową wskazówkę, która może przywrócić ich koncentrację. Neurobiolodzy nazywają to reaktywacją: mózg w ten sposób ponownie otwiera ścieżki napędzające wytrwałość i dążenie do celu.
Na przykład, jeśli uczeń mówi: Nie dam rady, to zamiast poprawiać jego pracę warto zauważyć: Wygląda na to, że jesteś teraz sfrustrowany i to jest w porządku. Frustracja oznacza po prostu, że twój mózg pracuje nad czymś nowym. Wróć do miejsca, gdzie dawałeś radę.
Nazwanie uczucia ma znaczenie, pozwala na rozpoznanie emocji i zaakceptowanie ich i uzyskanie spokoju potrzebnego do dalszej pracy. Podobne zdania wypowiedziane przez nauczyciela ze spokojną pewnością siebie przypominają uczniowi, że frustracja nie oznacza porażki – to sygnał, że następuje rozwój.
Aby wzmocnić przekaz warto sięgnąć do mocnych stron ucznia, na przykład można powiedzieć: Doceniam twoją wytrwałość, odpocznij chwilę i zacznij znowu. Sztuką jest użycie właściwych słów w odpowiednim momencie.
Czasami również pomaga przyznanie się nauczyciela do tego, że jako uczeń też miał kłopot z opanowaniem danego zagadnienia, ale wykonując próby osiągnął sukces. Daje to uczniowi perspektywę, że jemu też się uda.
Nauczyciel może zadawać sobie pytania:
- Co mogę zrobić, aby zachęcić uczniów do nauki?
- Co zrobić, kiedy uczniowie tracą motywacje do działania?
- Co mogę powiedzieć, aby moi uczniowie odzyskali chęć do pracy?
Chodzi o to, aby uczniowie nie tylko osiągali dobre wyniki, ale aby postrzegali siebie jako osoby, które mogą się rozwijać, opanowywać materiał i osiągać sukcesy.
Takie nastawienie wpływa na osiąganie sukcesów przez uczniów, dlatego warte jest stosowania.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie. Inspiracja artykułem Cathleen Beachboard z Edutopia.org.
