Skup się!

Nauka wymaga skupienia. Uczniom wydaje się, że mogą robić kilka rzeczy na raz, ale człowiek nie jest wielofunkcyjny. Podobno Napoleon Bonaparte był, ale jeśli tak, to był to absolutny wyjątek. Kilka informacji wynikających z badań amerykańskich:

• Około 25% szkół publicznych w Stanach Zjednoczonych zgłosiło, że „brak uwagi uczniów miał poważny negatywny wpływ na naukę w roku szkolnym 2023–2024” (za: National Center for Education Statistics).
• Według badania z 2016 zaangażowanie uczniów szkół podstawowych zazwyczaj spada, gdy dana aktywność trwa dłużej niż 10 minut.
• W badaniu z 2012 dotyczącym zachowań związanych z zadaniem i niezwiązanych z nim naukowcy stwierdzili, że „zaangażowanie uczniów w zachowania niezwiązane z zadaniem podczas lekcji jest powszechnym zjawiskiem”.

Nie ma prostego sposobu na wywołanie skupienia uczniów. Jest to sprawa indywidualna. Można stosować różne strategie, która mogą być pomocne.

Tworzenie podstawy dla długotrwałej uwagi

Można zrzucić odpowiedzialność za brak uwagi na używanie przez uczniów telefonów. Badania to potwierdzają. Można wprowadzać regulację w szkole zasad używania telefonów i to na pewno jest dobry krok.

Grunt można też przygotowywać na wiele innych sposobów.

Zwyczaje

Można zacząć od wprowadzenia zwyczaju - na przykład, kiedy pojawia się sytuacja X, to robię Y. Na przykład, kiedy nauczyciel mówi: „Zaangażuj się”, uczniowie zapisują w zeszytach jedno ważne słowo, jeden pomysł na rozwiązanie problemu itp. Inny przykład: gdy nauczyciel podnosi rękę uczniowie również podnoszą ręce i przestają rozmawiać. Regularnie powtarzany zwyczaj pomaga uczniom w skupieniu się.

Jasne polecenia

Metaanaliza z 2015 (144 badań, obejmujących ponad 73 tys. uczniów szkół średnich i wyższych) wykazała, że jasność przekłada się na lepszą naukę. Ma również wpływ na zaangażowanie i motywację uczniów. Skutkuje poprawnością wykonania zadania przez uczniów.

Sygnały

Używanie przez nauczyciela i uczniów sygnałów niewerbalnych – mniej mówić, a więcej pokazywać. Umówić się z uczniami na przekazywanie pewnych sygnałów niewerbalnych. Uczeń może dyskretnie sygnalizować potrzebę skorzystania z toalety, naostrzenia ołówka itp. lub sięgnięcia po napój. Nauczyciel może również dawać sygnał uciszenia klasy lub przerwy na gimnastykę.

Praca podzielona na części

Obszerne zadanie wpływa na dekoncentrację uczniów. Warto podzielić pracę na części. Polecić uczniom wykonywanie po kolei każdej z nich i omawianie wyników pracy nad nimi. Sukces z wykonania części zadania zachęca do skupienia się nad następnymi etapami.

Praca w mało licznych grupach

Badanie z 2016 w 52 klasach wykazało, że większe są szanse na skupienie się, gdy uczniowie pracują w małych grupach lub indywidulanie niż w większych lub w całej klasie.

Przechodzenie od biernego słuchania do aktywnej pracy

Dłuższe słuchanie wykładu bez własnej aktywności wpływa na mniejszą koncentrację. Wykład trzeba przeplatać aktywnościami.

Rozmieszczenie miejsc w klasie

Badanie z 2016 wśród dzieci w szkole podstawowej wykazało, że 45% przypadków zachowań niezwiązanych z zadaniem było spowodowanych przez rówieśników.

Z kolei w swoim badaniu Noah D. Forrin odkrył, że nieuwaga stawała się bardziej zaraźliwa, gdy uczniowie siedzieli obok gadatliwego współtowarzysza. Dynamika ta nie występowała u uczniów siedzących za lub przed nieuważnymi rówieśnikami.

Nauczyciel może tak rozmieścić uczniów w klasie, aby wpływ „rozrabiających” uczniów był mniejszy. Można np. pozostawić wolne miejsce, koło takiego ucznia lub zaplanować większą odległość pomiędzy ławkami lub połączyć w pary z uczniem skupionym.

Planowanie zadań

• Warto zacząć i kończyć zadaniami łatwiejszymi. Badanie z 2025 pokazało, że uczniowie byli bardziej zmotywowani do wytrwałości w rozwiązywaniu trudnych zadań matematycznych, gdy na początku arkusza znajdowało się kilka łatwiejszych pytań. Z kolei dodanie kilku łatwiejszych zadań na końcu zwiększało wytrwałość w rozwiązywaniu zadań w przyszłości.
• Lew Wygocki proponował zadawanie uczniom zadań, które wpadają w ich strefę najbliższego rozwoju. Jeśli zadanie jest za łatwe, to uwaga uczniów zanika, a jeśli jest za trudne, to lęk przed porażką zniechęca do jego wykonania.
• Motywujące jest danie uczniom wyboru zadania do wykonania. Z metaanalizy 41 badań w 2008 wynika, że możliwość wyboru zadania zwiększa wewnętrzną motywację, zaangażowanie, wydajność zadania i postrzeganą kompetencję. Wybór może także dotyczyć sposobu wykonania zadania i pracy nad nim. Kiedy wybór jest osobisty, uczniowie chętniej angażują się i trwają w wysiłku.

Ponowne skupienie się

• Z badań wynika, że kiedy uczniowie przechodzą z jednej aktywności do zadania o innym charakterze poznawczym, ich reakcje stają się „znacznie wolniejsze i zazwyczaj bardziej podatne na błędy”. Te przejścia mogą być sterowane przez nauczyciela. Może to być krótka przerwa, ruch albo użyteczne wskazówki przekazane przez nauczyciela.
• Krótkie przerwy. Badanie studentów z 2025 wykazało, że zapewniając uczniom częstsze możliwości robienia krótkich przerw, umożliwiamy stabilne skupienie się nad zadaniem. Lepsze są „mikroprzerwy” (90 sekund) co 10 minut niż „tradycyjne 10-minutowe przerwy po 45 minutowej lekcji.
• Techniki samokontroli pozytywnie wpływają na zachowanie podczas wykonywania zadań i na wyniki w nauce, wynika z badania z 2022. Zalecana jest samoocena nie tylko wykonania zadania, ale również poziomu skupienia przy jego wykonaniu.

Więcej doceniania niż krytyki

Przewaga komunikatów doceniających nad krytykującymi jest silnie powiązane z dłuższym czasem poświęcanym przez uczniów zadaniom. Uczniowie w klasach o najwyższej przewadze docenienia nad krytyką koncentrują się częściej i dłużej (od 20 do 30 procent) niż uczniowie w klasach o niższej proporcji.

Nauczyciele często sadzą, że upomnienia często szybko eliminują zakłócenia, a pochwały mogą nie przynosić natychmiastowych, widocznych rezultatów. Jednak nawet stosunek 1:1 może poprawić zachowanie w trakcie wykonywania zadania.

Warto stosować różne strategie, aby umożliwić uczniom większe skupienie się. Wiele zależy od nauczyciela.

Podsumowanie w formie wskazówek

• Wprowadzić zasady używania telefonów w szkole.
• Formułować jasne polecenia.
• Wprowadzić zwyczaje i komunikacje niewerbalną.
• Dzielić zadanie na części.
• Częściej pracować w małych grupach.
• Przerywać wykład na aktywności uczniów, robić przerwy.
• Zadbać o rozmieszczenie uczniów w ławkach.
• Zaczynać i kończyć zadaniami łatwiejszymi.
• Trafiać z zadaniami w strefę najbliższego rozwoju ucznia.
• Dawać uczniom wybór.
• Wprowadzać samoocenę i samokontrolę.
• Więcej doceniać, mniej krytykować.

Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie. Inspiracja artykułem Todda Finleya w Edutopia.org.