Inspiracją do napisania tego tekstu stał się artykuł Ethana Mollicka pt. Choosing to Stay Human, opublikowany na blogu One Useful Thing[1]. Autor stawia w nim pytanie, które wydaje się dziś jednym z najważniejszych pytań edukacyjnych i pyta, co możemy przekazać sztucznej inteligencji, a co powinniśmy zachować jako przestrzeń ludzkiego myślenia, decyzji, odpowiedzialności i autentycznego głosu.
To pytanie szczególnie mocno rezonuje z modelem IALE (Intentionally AI-Linked Education), w którym AI nie jest jedynie narzędziem przyspieszającym pracę, lecz partnerem poznawczym wymagającym świadomego, etycznego i refleksyjnego użycia.
Wypowiedź Mollicka odczytuję nie jako ostrzeżenie przed AI, lecz jako wezwanie do dojrzalszej edukacji z AI, która nie rezygnuje z człowieka, ale uczy go świadomie wybierać, co można powierzyć technologii, a czego nie wolno oddać bez utraty sensu uczenia się. W modelu Human+AI, rozumianym jako partnerstwo poznawcze z generatywną sztuczną inteligencją, coraz wyraźniej ujawnia się zjawisko, które można nazwać poznawczą kapitulacją. Nie polega ono na samym korzystaniu z AI, lecz na rezygnacji z własnego wysiłku rozumienia. Uczeń, student, nauczyciel czy badacz otrzymuje odpowiedź tak płynną, uporządkowaną i przekonującą, że przestaje pytać, skąd ona pochodzi, jakie ma założenia, czego nie obejmuje i czy rzeczywiście odpowiada na postawiony problem.
Kapitulacja poznawcza zaczyna się wtedy, gdy człowiek nie prowadzi już dialogu z narzędziem, ale przyjmuje jego wynik jako zastępnik własnego myślenia. Stąd model IALE wyraźnie odwołuje się do świadomego korzystania z AI w oparciu o cztery kluczowe filary jakim jest między innymi hybrydowa kreatywność. Dziś największym zagrożeniem nie jest już, że AI popełni błąd, bo mamy coraz lepsze modele, ale większym zagrożeniem jest to, że przestajemy rozpoznawać błędy i bezkrytycznie przyjmujemy to, co wygeneruje nam AI, pozbawiając siebie często zrozumienia tego co proponuje model AI.
Z poznawczą kapitulacją wiąże się druga kategoria, jaka jest dług poznawczy. Coraz częściej mówię o nim w trosce o jakość dzisiejszej edukacji. Na czym polega? To sytuacja, w której człowiek otrzymuje gotowy tekst, plan, streszczenie, interpretację lub rozwiązanie, ale nie posiada wewnętrznego rozumienia, które pozwalałoby mu tę odpowiedź obronić, rozwinąć albo zakwestionować. Często spotykam się z tym zjawiskiem na moich zajęciach ze studentami. Otrzymuję gładkie eseje, pracę a nawet rozdziały prac dyplomowych i na zewnątrz wszystko wygląda poprawnie, bo przecież praca jest napisana, argumenty uporządkowane, język akademicki, struktura logiczna. Jednak pod powierzchnią może brakować rzeczywistego namysłu. Dług poznawczy przypomina zaciągnięcie pożyczki, którą w łatwy sposób możemy uzyskać w postaci szybko wykonanego zadania. Cenę za to trzeba będzie zapłacić w przyszłości w postaci słabszej samodzielności, mniejszej odporności intelektualnej, trudnością w argumentowaniu i zależnością od kolejnych wygenerowanych odpowiedzi.
Dlatego edukacja w modelu IALE nie może ograniczać się do pytania, jak efektywnie używać AI. Musi postawić pytanie głębsze, jak korzystać z AI, aby nie tracić własnej sprawczości poznawczej? I tutaj pojawia się trzeci filar w moim modelu i zarazem nowa kategoria, jaką jest odpowiedzialność poznawcza. Oznacza ona gotowość do sprawdzania, porównywania, doprecyzowywania, zadawania pytań pomocniczych, szukania kontrargumentów i odnoszenia odpowiedzi AI do źródeł, własnych doświadczeń i własnego rozumienia.
Odpowiedzialność poznawcza nie jest nieufnością wobec technologii. Jest dojrzałą formą współpracy z technologią. Człowiek korzysta z pomocy AI, ale nie znika z procesu. Nadal wybiera, ocenia, interpretuje i bierze odpowiedzialność za końcowy sens wypowiedzi. W każdym zaprojektowanym zadaniu opartym na fundamencie partnerstwa poznawczego, powinniśmy uwzględnić cztery filary IALE: hybrydową kreatywność, odporność relacyjną, suwerenność etyczną i proces tworzenia architektury wiedzy, za który bierzemy osobistą odpowiedzialność. Takie podejście pozwala w świadomy sposób pozostać autorem własnego myślenia w modelu Human+AI.
Rys. 1. Człowiek i AI w edukacji — co powierzamy technologii, a co zachowujemy jako przestrzeń ludzkiej refleksji, odpowiedzialności i autentycznego głosu.
Właśnie w tym miejscu model IALE odsłania swoją najważniejszą funkcję. Nie jest propozycją szkoły czy uczelni, która po prostu dopuszcza AI do procesu kształcenia. Jest próbą zaprojektowania środowiska uczenia się, w którym AI staje się partnerem poznawczym, ale nie zastępuje człowieka w jego najważniejszym zadaniu jakim jest rozumieniu świata i samego siebie. Poznawcza kapitulacja pokazuje, czego należy unikać. Dług poznawczy ujawnia ukryte koszty pozornie łatwych odpowiedzi. Odpowiedzialność poznawcza wyznacza kierunek pracy wychowawczej i dydaktycznej. W epoce AI nie wystarczy nauczyć uczniów pisać dobre prompty. Trzeba ich uczyć, jak pozostać autorami własnego myślenia.
[1] Ethan Mollick, Choosing to Stay Human, „One Useful Thing”, 26 maja 2026. Autor wskazuje, że pozostanie człowiekiem w epoce AI oznacza świadomy wybór, kiedy i jak korzystać ze sztucznej inteligencji, a nie jej automatyczne odrzucenie lub bezrefleksyjne przyjęcie. Dostęp: 30 maja 2026.
Notka o autorze: Witold Kołodziejczyk jest nauczycielem akademickim, twórcą innowacyjnego modelu szkoły Collegium Futurum oraz koordynatorem miejskiego projektu Edukacja Nowej Generacji w Słupsku. Przewodniczący Rady Edukacyjnej przy Prezydencie Miasta Słupsk, a także autor bloga Edukacja Przyszłości.
