Co spowodowało, że na przestrzeni czterech lat pomiędzy badaniami PISA wzrosła tak bardzo niechęć uczniów do matematyki i obniżył się poziom umiejętności matematycznych? – na te pytania, biorąc na warsztat szkoły branżowe i techniczne, próbują odpowiedzieć twórcy raportu „Uwolnić potencjał! Bariery i możliwości w nauczaniu matematyki w szkołach branżowych i technicznych”.
Przez prawie 15 lat pracowałem jako nauczyciel matematyki w technikum oraz w szkole zawodowej. To doświadczenie ma niewątpliwy wpływ na moje rozumienie uczniów i ich procesu uczenia się matematyki. To nie była dla mnie łatwa praca, ale stała się dla mnie źródłem wiedzy i refleksji, które procentują do dziś.
Kiedy po raz pierwszy przeczytałem raport Uwolnić potencjał! Bariery i możliwości w nauczaniu matematyki w szkołach branżowych i technicznych (pobierz tutaj) - ucieszyłem się. Znalazłem w nim bowiem wiele praktycznych wskazówek do pracy z uczniami - nie tylko szkół zawodowych.
Jestem również pod wrażeniem Autorek i Autorów raportu, ponieważ na niewielu stronach pokazali rzeczywistość - pejzaż kształcenia matematycznego w szkołach o profilu zawodowym. Nie jest to łatwa i przewidywalna sytuacja. Czasy się zmieniają, oczekiwania społeczeństwa wobec szkół zawodowych rosną, ponieważ z niewiadomych powodów większość absolwentów szkół podstawowych nie wybiera kształcenia nastawionego za zdobycie konkretnego zawodu. Dlatego podkreślam, że zawartość raportu może być i na pewno jest bardzo pożyteczną lekturą dla nauczycieli matematyki uczących nie tylko w szkołach zawodowych, ale także dla ludzi decydujących o losach systemu edukacyjnego w miastach oraz w całej Polsce.
Kontekst projektu i znaczenie raportu
Raport Uwolnić potencjał! … powstał w ramach projektu Erasmus+ Matematyka jest wszędzie. Wartość dodana – poziom wyżej! (strona projektu). Jego celem była diagnoza problemów związanych z nauczaniem matematyki w szkolnictwie zawodowym oraz wskazanie konkretnych rozwiązań możliwych do wdrożenia w praktyce szkolnej. Badanie obejmowało nauczycieli matematyki w trzech krajach UE: Polsce, Hiszpanii i Holandii.
Autorzy raportu odwołują się do wyników badań międzynarodowych i krajowych. Wyniki PISA 2022 pokazują wyraźny spadek kompetencji matematycznych w krajach OECD – średnio o 15 punktów względem roku 2018. W Polsce i Holandii spadek był jeszcze większy (odpowiednio o 27 i 26 punktów). To sygnał alarmowy, szczególnie w kontekście szkół przygotowujących do konkretnych zawodów.
Raport podkreśla, że niski poziom kompetencji matematycznych ogranicza szanse zawodowe uczniów, pogłębia nierówności społeczne oraz wpływa negatywnie na poczucie własnej wartości młodzieży.
Metodologia badań
Siłą raportu jest połączenie danych ilościowych (PISA) z badaniami jakościowymi. Dzięki temu raport nie jest jedynie analizą statystyk, lecz pokazuje realne doświadczenia nauczycieli pracujących w szkołach branżowych i technicznych.
Różnice systemowe między krajami
- Polska: Matematyka jest przedmiotem obowiązkowym, często podporządkowanym egzaminowi maturalnemu. Program bywa przeładowany teorią.
- Hiszpania: Matematyka w szkolnictwie zawodowym często nie funkcjonuje jako osobny przedmiot – jest integrowana z modułami zawodowymi.
- Holandia: Silny nacisk na arytmetykę funkcjonalną i praktyczne zastosowania w kontekście zawodowym.
Mimo różnic systemowych nauczyciele z trzech krajów wskazują bardzo podobne problemy: braki z wcześniejszych etapów edukacji, niski poziom motywacji oraz silny lęk przed matematyką.
Lęk matematyczny jako kluczowa bariera
Lęk przed matematyką jest tematem bardzo często poruszanym w literaturze. Dlatego nie może dziwić fakt, że jednym z najważniejszych wniosków raportu jest diagnoza tego zjawiska.
Lęk prowadzi do unikania odpowiedzi przy tablicy, niezgłaszania się do odpowiedzi, wagarowania, blokady poznawczej podczas sprawdzianów oraz przekonań typu: „matematyka nie jest dla mnie”.
Powstaje błędne koło: Uczeń doświadcza porażki. Rośnie lęk. Lęk blokuje pamięć roboczą. Wyniki się pogarszają. Uczeń utwierdza się w przekonaniu o braku talentu matematycznego. Boi się matematyki.
Raport podkreśla szkodliwość mitu „wrodzonego talentu matematycznego”, który zniechęca uczniów do podejmowania wysiłku.
Motywacja – dlaczego uczniowie tracą zainteresowanie?
Raport pokazuje dramatyczny spadek zainteresowania matematyką wraz z wiekiem (kolejnymi latami kształcenia matematycznego).
Głównymi przyczynami spadku motywacji są: brak poczucia użyteczności („po co mi to?”), niska samoocena i wcześniejsze porażki, presja egzaminów jako jedyny motywator, priorytet pracy zarobkowej nad edukacją oraz negatywne nastawienie do matematyki wyniesione z domu.
Motywacja nie jest stałą cechą – jest zmienna i silnie zależy od atmosfery w klasie oraz relacji z nauczycielem.
Rola błędu w procesie uczenia się
Raport postuluje normalizację błędu jako fundament skutecznej edukacji matematycznej. Wobec tego uczeń powinien traktować błąd jako naturalny element nauki, okazję do poprawy oraz lekcję, a nie porażkę. Nauczyciel powinien nagradzać tok rozumowania, reagować na wyśmiewanie uczniów, budować kulturę bezpieczeństwa oraz stosować „pętlę informacji zwrotnej”.
Docenianie procesu myślenia odbudowuje poczucie sprawczości uczniów.
Dlatego raport rekomenduje odejście od czysto podawczych metod na rzecz aktywizujących strategii.
Kluczowe bariery
Raport dzieli bariery na trzy grupy:
- Bariery psychologiczne (niska samoocena, lęk, brak wiary w sukces).
- Bariery biograficzne (trudna sytuacja finansowa, konieczność pracy, brak wsparcia rodziny).
- Bariery systemowe (przeładowane programy, brak materiałów dostosowanych do szkół zawodowych, wypalenie zawodowe nauczycieli).
Rola nauczyciela – przewodnik i mentor
Najskuteczniejszy nauczyciel według raportu to osoba, która kontekstualizuje treści nauczania, dzieli lekcję na krótkie bloki, upraszcza język matematyczny, buduje relacje z uczniem, indywidualizuje wsparcie a także dba o dobrostan ucznia.
Nauczyciel w szkole zawodowej często pełni również rolę mentora.
Technologia – szansa i zagrożenie
Raport wskazuje na rosnące wykorzystanie narzędzi AI (np. ChatGPT). Do korzyści można zaliczyć indywidualizację w procesie uczenia się, szybką informację zwrotną oraz możliwość wykonywania dodatkowych ćwiczeń.
Zagrożeniem dla skuteczności uczenia (się) jest natomiast bezrefleksyjne kopiowanie odpowiedzi otrzymanych od AI, co prowadzi do unikania samodzielnego myślenia. Technologia powinna wspierać proces rozumowania, a nie to rozumowanie zastępować.
Konstruowanie wartościowych materiałów dydaktycznych
Jest jeszcze jeden, warty podkreślenia walor raportu. Wykaz wytycznych dotyczących konstruowania wartościowych materiałów dydaktycznych. W dziesięciu punktach są omówione podstawy tworzenia takich tekstów.
Na podstawie części raportu dotyczącej rekomendacji dla materiałów edukacyjnych można wyodrębnić kilka kluczowych informacje na temat procesu uczenia się uczniów szkół zawodowych i technicznych.
Uczenie się jest znacznie skuteczniejsze, gdy matematyka jest osadzona w autentycznych kontekstach (finansowych, społecznych, zawodowych), które czynią abstrakcyjne pojęcia namacalnymi. Uczniowie potrzebują jasnego zrozumienia, dlaczego dany temat jest ważny i jak łączy się on z ich przyszłą pracą lub życiem codziennym, aby móc postrzegać matematykę jako przydatny zestaw narzędzi.
Proces uczenia się musi umożliwiać powrót do podstaw, ponieważ uczniowie często mają zaległości z wcześniejszych etapów edukacji.
Skuteczna nauka powinna odbywać się metodą „krok po kroku”, dzieląc złożone pojęcia na małe, łatwe do opanowania etapy, co pozwala na budowanie pewności siebie poprzez widoczny postęp.
Poczucie bezpieczeństwa i przynależności jest niezbędnym warunkiem nauki. Uczenie się jest wspierane przez współpracę rówieśniczą i wspólne rozwiązywanie problemów, co wzmacnia motywację i pozytywny emocjonalny związek z przedmiotem.
Proces uczenia się jest głębszy, gdy angażuje uczniów w wyjaśnianie ich własnych procesów myślowych oraz oferuje im wybór zadań lub metod, co rozwija ich umiejętności metapoznawcze i poczucie sprawczości.
Częste doświadczanie „małych sukcesów” i docenianie wysiłku (a nie tylko poprawnych wyników) pomaga uczniom w budowaniu pozytywnej tożsamości i radości z rozwiązywania problemów.
Wnioski końcowe
Raport „Uwolnić potencjał” pokazuje, że:
- problem matematyki w szkołach zawodowych nie jest wyłącznie kwestią programu,
- kluczowe znaczenie mają emocje, relacje i poczucie bezpieczeństwa,
- lęk matematyczny jest realną barierą poznawczą, z którą powinniśmy się zmierzyć
- motywacja rośnie, gdy uczeń widzi sens i praktyczne zastosowanie wiedzy,
- małe sukcesy budują nową tożsamość ucznia.
Od siebie dodam, że matematyka nie powinna być selekcją talentów, lecz narzędziem wspierającym rozwój każdego ucznia.
Przyszłość edukacji matematycznej w szkołach o profilu zawodowym zależy od przejścia z teorii do praktyki, z oceniania do wspierania i doceniania, z lęku do poczucia sprawczości.
Zachęcam do samodzielnego studiowania treści raportu Uwolnić potencjał!... . Według mojej oceny raport jest użyteczny w kontekście możliwości jego zastosowania w praktyce edukacyjnej i kształceniu matematycznym w szkołach o profilu zawodowym, ale - po uwzględnieniu kontekstu – i w szkole podstawowej i w liceum ogólnokształcącym.
Notka o autorze: dr Tomasz Szwed jest nauczycielem matematyki w II Liceum Ogólnokształcącym w Raciborzu oraz adiunktem w Akademii Nauk Stosowanych w Raciborzu. Członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Nauczycieli Matematyki, jeden z koordynatorów Krajowej Konferencji SNM.
