Przyjmowanie informacji zwrotnej od drugiej osoby jest podstawową umiejętnością, która wciąż pozostaje zaskakująco słabo rozwinięta zarówno u uczniów, jak i osób dorosłych. Często towarzyszy temu postawa obronna – jakbyśmy zakładali, że zostaniemy skrytykowani. W tym wpisie – jak ją kształcić?
Dużo się mówi o korzyściach płynących z przekazywania informacji zwrotnej, ale one znikają, jeśli osoba nie umie przyjąć tej informacji. Największa przeszkodą jest uruchomienie postawy obronnej. Wtedy osoba otrzymująca informację zwrotna skupia się tylko na warstwie krytycznej (co źle, co się nie udało, etc.), i informacja nie służy doskonaleniu. Postawa obronna może się objawiać wycofaniem lub atakiem, w obu przypadkach informacja zwrotna nie dociera do osoby lub dociera, lecz nie jest uznawana za wartość.
Wydaje mi się, że szkoła to dobre miejsce, aby rozwijać u uczniów zdolności do słuchania trudnych prawd i reagowania na nie z pewną refleksją. Postawa obronna może wystąpić zarówno w ocenie dokonanej przez nauczyciela, jak i w ocenie koleżeńskiej.
Najważniejszą sprawą jest zrozumienie przez uczniów, czemu służy informacja zwrotna w ocenianiu kształtującym – jest to pomoc w uczeniu się. Dlatego informacja zwrotna nie może być łączona ze stopniem, gdyż w przypadku takiego łączenia przestaje być pomocą, a staje się osądem.
Przyjmowanie uwag i wskazówek zawartych w informacji zwrotnej powinno być dobrowolne. Uczeń może się z uwagami nie zgodzić, a wskazówki zastosować bądź nie.
Informacja zwrotna powinna być listem napisanym z życzliwością i troską o odbiorcę.
Dobrze, gdy informacja zwrotna zawiera pytania do adresata i zachętę do odpowiedzi na nie. Pytania nie mogą być atakujące, tylko powinny zachęcać do dyskusji. Nie powinny zawstydzać adresata, na przykład nie powinny brzmieć: „Dlaczego udzieliłeś takiej odpowiedzi, powinieneś wiedzieć, że jest inaczej?”
Musi też zawierać konkretne docenienie pracy ucznia. Wtedy uwagi krytyczne są możliwe do przyjęcia.
Informacja zwrotna pełna zawiera odniesienia do tego:
- Co uczeń zrobił dobrze, zgodnie z wcześniej uzgodnionymi kryteriami sukcesu.
- Co uczeń zrobił niezgodnie z wcześniej uzgodnionymi kryteriami sukcesu.
- Wskazówki, jak może poprawić swoją pracę.
- Wskazówki, jak może się dalej rozwijać.
Trzeba pamiętać, że uczniowie mogą pochodzić ze środowisk, gdzie krytyka jest na porządku dziennym, część z nich mogło przeżyć traumatyczne sytuacje i ich poczucie własnej wartości, w wyniku ciągłej krytyki, jest niewielkie. Takie osoby mogą przyjmować informację zwrotną bardzo emocjonalnie, bo uruchamia krytyczne traktowanie w przeszłości. Niektórzy uczniowie dorastali w środowiskach, w których informacja zwrotna była synonimem sarkazmu, okrucieństwa lub kary.
W takich przypadkach nawet najbardziej troskliwa krytyka może być odczuwana jako zagrożenie dla ich bezpieczeństwa. Atak lub wycofanie to często podświadome strategie obronne, stosowane w celu ochrony i tak już kruchego poczucia własnej wartości.
Udzielania i przyjmowania informacji zwrotnej można się uczyć. Można wykorzystać anonimowe prace uczniów, na przykład prace uczniów z poprzednich lat i formułować do nich informacje zwrotna, a potem w parach ją przekazywać i zastanawiać się, co było pomocne, a co było odbierane jako krytyczna ocena. Jeśli informacji zwrotnej podlega praca innej osoby, to można na proces formułowania i przyjmowania informacji zwrotnej spojrzeć z dystansu i bez reakcji obronnej.
Inny pomysł to recenzja obejrzanego filmu i formułowanie informacji zwrotnej dla reżysera. Wskazówki, co można byłoby w filmie zrobić inaczej, nie są odbierane osobiście, a jednocześnie widać, że mogłyby być reżyserowi pomocne.
W formułowaniu oceny koleżeńskiej można uczniom pomóc poprzez używanie w informacji zwrotnej przez nauczyciela odpowiedniego języka i zwrotów. Jeśli nauczyciel ich używa w formułowanej przez siebie informacji zwrotnej do pracy ucznia, to uczniowie będą je naśladować w ocenie koleżeńskiej.
Pomocne zwroty:
- „Jedną z rzeczy, która dobrze się sprawdziła, było”
- „Ten fragment mnie zdezorientował, ale myślę, że chciałeś powiedzieć...”
- „Czy mógłbyś wyjaśnić, co miałeś na myśli?”
- „Co myślisz o takim sformułowaniu…?”
- „Ten fragment świadczy o tym, że dobrze wykonałeś to kryterium sukcesu”
- „Czy Twoim zdaniem, taka perspektywa byłaby trafniejsza?”
Uczniowie powinni ćwiczyć się również w przyjmowaniu informacji zwrotnej. Tu też można podrzucić im zwroty typu: „Dziękuję za zwrócenie na to uwagi – to pomaga mi spojrzeć na to inaczej” lub „Trochę trudno było to usłyszeć, ale doceniam twoją wskazówkę”. Dzięki takiemu dialogowi towarzyszącemu informacji zwrotnej staje się ona troskliwą wymianą. W ocenie koleżeńskiej uczące jest dla osoby przekazującej informację zwrotną wyjaśnienie od osoby ją otrzymującej, co było pomocne, a co odebrane było jako niepotrzebne zawstydzenie.
Można to robić wspólnie formułując informacje zwrotną do anonimowej pracy, a następnie przekazując ją sobie w parach. Uczące jest również wyjaśnienie przez osobę otrzymującą informację zwrotną, jak się czuła, co odebrała jako krytykę, a co jako pomoc.
Z czasem uczniowie zaczynają rozumieć, że krytyka jest naturalnym i niezbędnym elementem rozwoju, a nie sygnałem porażki lub wyrokiem skazującym.
Aby naprawdę utrwalić te umiejętności, uczniowie potrzebują okazji do ćwiczenia informacji zwrotnej w realnych sytuacjach, bez ryzyka. Można to osiągnąć poprzez ćwiczenia z odgrywaniem ról, które odzwierciedlają sytuacje, z którymi mogą się spotkać również poza szkołą. Odgrywając role obu stron, uczniowie mogą zastanowić się nad pojawiającymi się emocjami i określić, co pomogło im pozostać otwartymi na rozmowę.
Ucząc uczniów, jak udzielać i przyjmować krytykę nie tylko pomagamy im tworzyć lepsze prace. Pomagamy im zachowywać pewność siebie w sytuacjach, które nie zawsze są i będą przyjazne. Uczymy ich, że bycie krytykowanym nie jest tym samym, co bycie poniżanym, a to umiejętność życiowa, która będzie im służyć długo po opuszczeniu szkoły.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie. Inspiracja artykułem Clementiny Jose w Edutopia.org.
