Plastik to jedno z największych osiągnięć technologicznych człowieka; lekki, wytrzymały, trwały i łatwy do formowania, stosowany w najróżniejszych obszarach aktywności, w tym przemyśle i medycynie. Ale niestety również problem środowiskowy - rozkłada się setki lat, a w dodatku po prostu codziennie konsumujemy jego drobiny i to wcale nie mało. Nasze organizmy są zanieczyszczone przez drobiny mikroplastiku i choć dla wielu brzmi to jak science fiction, właśnie science - nauka i metoda badawcza - mogą nam pomóc zrozumieć, z jakim wyzwaniem się przychodzi nam mierzyć. Już w szkole.
Szacuje się, że każdego roku do środowiska uwalnia się od 10 do 40 milionów ton metrycznych tych cząsteczek, a jeśli obecne trendy się utrzymają, liczba ta może się podwoić do 2040 roku. Większość pochodzi z większych plastikowych przedmiotów, które z czasem ulegają rozkładowi, a część jest dodawana bezpośrednio do produktów, których używamy, takich jak farby, środki czyszczące i pasty do zębów.[1]
Naukowcy przyglądają się problemowi od ponad dwóch dekad, ale wciąż jest to świeży temat dla nauki. Badania nad wpływem mikroplastiku na zdrowie ludzi dopiero się rozpoczynają. Cząsteczki te wykryto w wielu narządach i tkankach, w tym w mózgu, jądrach, sercu, żołądku, węzłach chłonnych i łożysku. Wykryto je również w moczu, mleku matki, nasieniu i smółce, czyli pierwszym stolcu noworodka[2]. Badania naukowe dotyczące długofalowego wpływu na ludzkie organizmy trwają, ale jeszcze jesteśmy daleko od uzyskania odpowiedzi na pytanie: jak bardzo obecność mikroplastiku w naszych ciałach nam faktycznie szkodzi. Jak zauważają naukowcy Uniwersytetu Stanforda, obecnie najlepszą metodą ochrony naszego zdrowia jest zwiększanie świadomości konsumenckiej i zmiana nawyków, np. rezygnowanie z plastików jednorazowego użytku.
Temat wydaje się ciekawy, nadający się do badania i omawiania w ramach edukacji szkolnej, choćby dlatego, że dotyczy problemu, z którymi każdy uczeń i nauczyciel mierzą się codziennie.
Centrum Nauki Kopernik zaprezentowało wczoraj nowy zestaw edukacyjny dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych: Mikroplastik, przygotowany we współpracy z Moje Bambino. W ośrodku badawczo-rozwojowym CN Kopernik zespół specjalistów i edukatorów ściśle współpracował z naukowcami. Każda aktywność została przetestowana przez nauczycieli w szkołach, co pozwoliło dopracować instrukcje pod kątem czytelności, czasu i bezpieczeństwa. To produkt „uszyty na miarę” współczesnej szkoły, gotowy do użycia tuż po wyjęciu z pudełka. Prezentacja prowadzi nauczyciela, który nie musi samodzielnie planować zajęć i zdobywać szczegółowej wiedzy. Może wspólnie z uczniami powiedzieć: „Nie wiem, sprawdźmy, jak jest”[3].
Jak podkreślają twórcy zestawu, celem zajęć jest zwiększenie świadomości problemu mikroplastiku i poznanie konkretnych rozwiązań, możliwych do zastosowania w każdym domu i miejscu. Zaproponowane aktywności i doświadczenia prowadzą przez tematykę w sposób inspirujący, zachęcający do własnych odkryć, zadawania pytań i szukania odpowiedzi. Akcentują, że codzienne wybory mogą realnie wpłynąć na ilość mikroplastiku, który dostaje się do środowiska i do nas samych.
Inspiracją dla zestawu był projekt badawczy Lakes Connect[4]. Naukowcy z zespołu dr Ewy Babkiewicz (Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego) badali związek między turystyką a zanieczyszczeniem wód w Polsce, na Litwie i Łotwie. W jednym z litewskich jezior odkryto rekordowe stężenie mikroplastiku. Winowajcą okazały się... piękne, pływające wyspy kwiatowe, które wewnątrz wypełnione były kruszącym się styropianem. Władze zaalarmowane przez badaczy podjęły działania, by wyeliminować źródło zanieczyszczeń. To realne odkrycie naukowe stało się bazą dla scenariusza, w którym uczniowie muszą zmierzyć się z konkretnym problemem lokalnym.
Fot. CN Kopernik. Włókna mikroplastiku po... praniu polaru, które dostają się do obiegu wody.
Zdaniem edukatorów z CN Kopernik, zestaw edukacyjny „Mikroplastik” to nie jest lekcja ekologii – to bardziej trening krytycznego myślenia i umiejętności wspólnego działania w obliczu globalnych wyzwań. Więcej o zestawie na stronie projektu badawczego.
Przypisy:
[1] What the Science Says: Microplastic and our health, Stanford Medicine, styczeń 2025.
[2] ibidem
[3] Za: Centrum Nauki Kopernik, Zestaw edukacyjny "Mikroplastik".
[4] Zob. https://interreg-baltic.eu/project/lakes-connect/
Notka o autorze: Marcin Polak jest twórcą i redaktorem naczelnym portalu o nowoczesnej edukacji Edunews.pl (2008-) i organizatorem cyklu konferencji dla nauczycieli INSPIR@CJE (2013-). Zajmuje się zawodowo edukacją od 2002, angażując się w debatę na temat modernizacji i reformy szkolnictwa (zob. np. Dobre zmiany w edukacji, Jak będzie zmieniać się edukacja?). Należy do społeczności Superbelfrzy RP.
