Język i kulturowe dziedzictwo Górnego Śląska nie cieszyły się dotąd należną im ochroną ani wsparciem państwa. Sejm RP uchwalił w styczniu br. nowelizację ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych zakładającą nadanie mowie śląskiej statusu języka regionalnego. Niestety Prezydent RP zawetował ustawę w lutym 2026, nie podając przy tym żadnych sensownych i popartych naukowo czy społecznie argumentów. Szkoda, bo byłaby większa możliwość wzmocnienia i zachowania bogactwa wielokulturowego Polski.
Śląszczyzną posługuje się wielu mieszkańców regionu, głównie w sytuacjach życia codziennego, prywatnych, rodzinnych, towarzyskich, jej użytkownicy mają poczucie wspólnoty, które daje im używanie odmiennych od ogólnopolskich wyrazów czy frazeologizmów.
Po śląsku się przyjaźnię, gniewam, komunikuję w życiu codziennym, żartuję, po śląsku potrafię przeżywać żałobę i radość, po śląsku brzmią we mnie zarówno szlachetne, jak toksyczne cechy moich przodków, ale nie potrafię po śląsku pracować, tzn. myśleć i pisać, a jest to sfera, na której w dużej mierze opieram poczucie własnej wartości. - opowiada Szczepan Twardoch, pisarz i publicysta z podgliwickich Pilchowic. Śląski wszedł do literatury, teatru i filmu.
Niestety, jak wiele języków i gwar na terenie Polski, śląszczyzna jest zagrożona przez przemiany historyczne i gospodarcze – na przykład przez zmniejszanie się znaczenia górnictwa, zanik tradycyjnie śląskiego stylu życia i etosu, erozję patriarchalnej rodziny, a także (a może przede wszystkim) przez silny wpływ mediów elektronicznych i społecznościowych, który powoduje, że młode pokolenie Ślązaków zaczyna uważać za wzorcową ogólnopolską odmianę polszczyzny i wstydzi się kultywować mowę rodzimą. Na szczęście są też tacy, co nie wstydzą się godki - wśród nich osobistości życia kulturalnego, naukowego, gospodarczego i politycznego. Po śląsku widzieliśmy spektakle w teatrze telewizji, wydawane są książki śląskich autorów i tłumaczenia literatury pięknej, Teatr Śląski w Katowicach wystawił Hauptmanna po śląsku, a 15 maja 2026 będzie po śląsku też premiera Hamleta.
W dyskusjach dotyczących statusu gwary śląskiej/języka śląskiego odbijają się spory polityczne, których temperatura emocjonalna bywa bardzo wysoka, argumenty ściśle językoznawcze (wysuwane w zasadzie tylko przez przeciwników uznania odrębnego narodowego języka śląskiego) mieszają się tutaj z historycznymi, politycznymi, gospodarczymi i sentymentalnymi, niezwykle trudno jest je od siebie oddzielić. I szybko się to nie zmieni – zbyt głęboko jesteśmy w Polsce podzieleni i wykorzystywani jako społeczeństwo w rozgrywkach politycznych.
To, co możemy zmienić, to oddolnie zadbać o zachowanie lokalnych kultur i ich dialektów, gwar, tworząc różnego rodzaju zbiory, inicjatywy, projekty. Jednym z takich przykładów jest „Śląskie A, B, C”. Fundacja Nauki i Kultury na Śląsku oraz Związek Ludności Narodowości Śląskiej - Ferajna Ślōnskij Nacyje postanowiły zebrać teksty po śląsku z różnych strona świata. Na ich podstawie zostaną opracowane testy, które posłużą zainteresowanym do poznawania śląszczyzny innych autorów.
Wszystkie teksty i testy zostaną upublicznione, a osoby zainteresowane będą mogły się „sprawdzać” w domu. Zachęcamy do nadsyłania tekstów w Państwa języku śląskim – w takim, jakim godocie, rzōndzicie, szprechocie, jako ino poradzicie. Teksty można nadsyłać e-mailem na adres:
Zachęcamy do napisania po śląsku kilku tekstów, liczących 5-20 zdań na poniższe tematy:
- człowiek (np. dane personalne, okresy życia, wygląd zewnętrzny, cechy charakteru, rzeczy osobiste, uczucia i emocje, umiejętności i zainteresowania);
- miejsce zamieszkania (np. dom i jego okolica, pomieszczenia wyposażenie domu, prace domowe);
- edukacja;
- praca (np. popularne zawody i związane z nimi czynności i obowiązki, miejsce pracy);
- życie prywatne (np. rodzina, znajomi i przyjaciele, czynności życia codziennego, określanie czasu, formy spędzania czasu wolnego, święta i uroczystości, problemy);
- żywienie (np. artykuły spożywcze, posiłki i ich przygotowywanie, lokale gastronomiczne);
- zakupy i usługi (np. rodzaje sklepów, towary i ich cechy, sprzedawanie i kupowanie, wymiana i zwrot towaru, promocje, korzystanie z usług);
- podróżowanie i turystyka (np. środki transportu i korzystanie z nich, orientacja w terenie, baza noclegowa, wycieczki, zwiedzanie);
- kultura (np. aktualne wydarzenia kulturalne, twórcy i ich dzieła, uczestnictwo w kulturze, tradycje i zwyczaje, media);
- sport (np. dyscypliny sportu, sprzęt sportowy, obiekty sportowe, imprezy sportowe, uprawianie sportu);
- zdrowie (np. tryb życia, samopoczucie, choroby, ich objawy i leczenie);
- nauka i technika (np. wynalazki, korzystanie z podstawowych urządzeń technicznych i technologii informacyjno-komunikacyjnych);
- świat przyrody (np. pogoda, pory roku, rośliny i zwierzęta, krajobraz, ochrona środowiska naturalnego);
- problemy współczesnego świata.
Prosimy o przesłanie tej informacji znajomym i nieznajomym użytkownikom języka śląskiego.
Przykłady tekstów:
Poziom A1 (najprostszy) - autor: Stanisław Neblik
Miyszkōmy na wsi. Mōmy swoja chałupa. Chałupa mo trzi izby, kuchnia a łaziynka. Na placu mōmy stoć chlywik na kury a kaczki. Je tam tyż garaż na tatowe auto a nasze koła. Przi chałupie mōmy tyż pora ôwocowych strōmōw: trześnie, śliwka jabka. Mama mo swoja zegrōdka ze kwiotkami a jarzinami: marekwiōm, pietruszkōm, tōmatami a radiskami. Za płotym mōmy kōnsek pola ze pszynicōm dlo kurōw.
Poziom C1 (bardzo trudny) – autor: Eugeniusz Kosmała
Łocuciółech sie roncz ino napocznōł sie szarok, kiej ino widniało ... znaczy sie, łō drugij po połedniu. Ze stopierōńskim kacynjamrym ... ze mojigo organizmusu fōngowōł ino ... mój zygarek ... Weżgōłech wezrok we zol achtlika, ftory stōł łōd wczorej na nachtiszu ...
Moja staro zwyrto sie po chałpie, przetwiyro sie po cōłkim pomiyszkaniu i już miarkuja, co zarozki przijńdzie ku mie i cosik mi wypokopi do roboty. Jakech miyniōł, po poruch minutkach posywo mie do sklepu po żymły, cobych blank głodny niy łamziōł ... no poswała mie we takim „szczytnym” cylu ganc ajnfach.
Uwagi od organizatorów projektu:
Przesyłając materiał wyrażasz zgodę, że nie będziesz rościł żądań dotyczących praw autorskich i żądań finansowych. Przesłanie materiału nie stanowi rezygnacji z praw autorskich, a stanowi zgodę (udzielenie licencji) na darmowe przetwarzanie, wykorzystanie i drukowanie przesłanego materiału na potrzeby realizacji projektu.
Przysyłając materiał zgadzasz się, że twoje dane osobowe będą przetwarzane w zakresie niezbędnym do realizacji projektu Śląskie A, B, C, a przechowywać i zabezpieczać je będzie stowarzyszenie Związek Ludności Narodowości Śląskiej - Ferajna Ślōnskij Nacyje.
Pozdrowiōm Wos
Aleksander Lubina
Notka o autorze: Aleksander Lubina jest emerytowanym nauczycielem z 3. stopniem specjalizacji zawodowej. Pracował przy tablicy w szkołach podstawowych, gimnazjach, liceach i szkołach wyższych – także za granicą. Jego wychowankowie byli laureatami olimpiad ogólnopolskich, wojewódzkich i konkursów międzynarodowych. Pełnił obowiązki doradcy i konsultanta ds. języków obcych, edukacji regionalnej i kształcenia dorosłych w ośrodkach miejskich, wojewódzkich i centralnych. Był wielokrotnie nagradzany przez dyrektorów szkół, kuratorów oświaty, organ prowadzący i MEN. Był także egzaminatorem MEN, pracował w komisjach ds. awansu zawodowego.
