Zapominamy i to jest zupełnie naturalne, ale możemy zadbać o to, aby pamiętać więcej i dłużej. Mechaniczna nauka na pamięć może prowadzić do powierzchownego zrozumienia materiału, który szybko zostaje zapomniany. Badania w dziedzinie neuronauk wskazują sposoby dla trwalszego zapamiętywania poprzez utrwalanie wiedzy.
W artykule w czasopiśmie „Neuron” neurobiolodzy Blake Richards i Paul Frankland podważają dominujący pogląd na temat pamięci, który głosi, że zapominanie jest procesem utraty – stopniowym wymywaniem kluczowych informacji pomimo naszych usilnych starań, aby je zachować. Według Richardsa i Franklanda celem pamięci jest nie tylko dokładne przechowywanie informacji, ale także „optymalizacja podejmowania decyzji” w chaotycznym, szybko zmieniającym się otoczeniu. W tym modelu zapominanie jest strategią ewolucyjną, celowym procesem przebiegającym w tle pamięci, polegającym na ocenianiu i odrzucaniu informacji, usunięcie informacji mniej ważnych na rzecz tych, które mają znaczenie.
Zapominanie niekoniecznie oznacza brak pamięci, może raczej oznaczać inwestycję w bardziej optymalną strategię.
Krzywa zapominania
Często myślimy o wspomnieniach jak o książkach w bibliotece, schowanych i dostępnych w razie potrzeby. W rzeczywistości jednak przypominają one sieć pajęczą. Kiedy uczymy się czegoś nowego – na przykład, gdy nauczyciel prowadzi nową lekcję dla ucznia materiał jest kodowany w tych sieciach pajęczych, przekształcając doświadczenie we wspomnienie.
Herman Ebbinghaus , pionier przełomowych badań w dziedzinie zapamiętywania i uczenia się, obserwując to, co nazwał krzywą zapominania, mierzącą – ile informacji zapominamy z biegiem czasu. W swoich eksperymentach odkrył, że bez żadnego wzmocnienia ani powiązania z wcześniejszą wiedzą, informacje są szybko zapominane – około 56% w ciągu godziny, 66% po jednym dniu i 75% po sześciu dniach.
Jako nauczyciele musimy się postarać, aby wydłużyć pamięć naszych uczniów.
To co się dzieje z przekazywanymi uczniom informacjami, nie zawsze zależy od uczniów, i również nie zależy od programu nauczania. Niektóre informacje są usuwane automatycznie.
Trwałość pamięci
W artykule z 2015 roku Richard Cho wyjaśnia mechanizmy wzmacniania połączeń synaptycznych. Częste pobudzenie neuronów wzmacnia połączenia synaptyczne. Zjawisko to, znane jako plastyczność synaptyczna, wyjaśnia, dlaczego niektóre wspomnienia utrzymują się, a inne zanikają. Wielokrotne sięganie do przechowywanej, ale zanikającej pamięci działa wzmacniająco na pamięć. Na przykład przywoływanie częste reguł geometrii lub faktu historycznego – ponownie uruchamia sieć neuronową, która przechowuje wspomnienie i głębiej je koduje.
Różne zapamiętywanie
Naukowcy odkryli również, że nie wszystkie nowe informacje mają tę samą szanse na zapamiętanie. Na przykład łatwiej zapamiętać zestaw liter POMARAŃCZE, niż NPFXOSK
Zestaw liter POMARAŃCZE jest łatwiejszy do zapamiętania, gdyż kojarzy się z obrazem, zapachem i kontekstem, a siedem liter w słowie NPFXOSK wydaje się losowych i niespójnych.
Jakie można mieć wskazówki dla nauczycieli?
Tworzyć, jak najwięcej połączeń i wielokrotne odwoływanie się do pamięci w miarę upływu czasu. Wiele osób postępuje tak w naturalny sposób, na przykład opowiada innym, czego się dowiedzieli, kojarzą informacje z obrazem lub z wrażeniami innych zmysłów, robią notatki, które cyklicznie przeglądają itp.
Nauczyciel może polecić uczniom:
Wyjaśnienia w parach. Kiedy uczniowie wyjaśniają rówieśnikom, czego się nauczyli, słabnące wspomnienia są reaktywowane, wzmacniane i utrwalane. Ta strategia nie tylko zwiększa zapamiętywanie, ale także zachęca do aktywnego uczenia się (Sekeres i in., 2016 ).
Efekt odstępu. Zamiast omawiać temat, a następnie przechodzić do kolejnych, warto powracać do kluczowych zagadnień. Badania pokazują, że uczniowie osiągają lepsze wyniki w nauce, gdy mają wielokrotne możliwości powtórzenia materiału. Warto włączać krótkie powtórzenie materiału, który został omówiony kilka tygodni wcześniej, do bieżących lekcji lub wykorzystać pracę domową, aby ponownie zapoznać uczniów z wcześniejszymi zagadnieniami
Częste testy dla utrwalenia. Podobnie jak regularne powtarzanie materiału, częste testy praktyczne mogą poprawić długoterminowe zapamiętywanie i, jako bonus, pomóc chronić przed stresem, który często osłabia pamięć. Testy mogą nie być oceniane, na przykład szybki quiz na początku lekcji lub quiz wiedzy na Kahoot. Zalecane są częste i krótkie testy (Adesope, Trevisan i Sundararajan, 2017; Butler, 2010; Karpicke, 2016 ).
Przeplatanie pojęć. Zamiast grupować podobne problemy, warto je mieszać. Rozwiązywanie problemów polega na zidentyfikowaniu właściwej strategii i jej wdrożeniu. Gdy podobne problemy są grupowane razem, uczniowie nie muszą zastanawiać się nad strategiami – automatycznie stosują to samo rozwiązanie wielokrotnie. Przeplatanie zmusza uczniów do szybkiego myślenia i głębiej utrwala wiedzę (Rohrer, 2012; Rohrer, Dedrick i Stershic, 2015).
Połączenie tekstu z obrazami. Często łatwiej jest zapamiętać informacje przedstawione na różne sposoby, zwłaszcza jeśli pomoce wizualne pomagają je uporządkować. Na przykład, zestawienie listy krajów okupowanych przez wojska niemieckie podczas II wojny światowej z mapą niemieckiej ekspansji militarnej może wzmocnić zapamiętanie. Łatwiej jest zapamiętać to, co zostało przeczytane i zobaczone, niż jedno i drugie osobno (Carney i Levin, 2002; Bui i McDaniel, 2015).
Mimo że zapominanie zaczyna się już w momencie uczenia się, opierając się na badaniach możemy skorzystać z prostych i skutecznych strategii, które pomagają utrwalić wiedzę.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką merytoryczna w programie Szkoła Ucząca Się (SUS), prowadzonym przez CEO i PAFW. Autorka książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: www.oknauczanie.pl. Inspiracja artykułem Youki Terada w Edutopia.org.
