Rozpoczęły się wakacje – czas długo wyczekiwanego odpoczynku, swobody, słońca i podróży. Jedni wyruszą daleko za granicę, inni wybiorą bliższe wyprawy po Polsce, odwiedziny u rodziny, wyjazd nad morze, w góry, nad jezioro czy na wieś. Wiele dzieci pojedzie także na kolonie, półkolonie lub obozy o różnym charakterze: sportowe, artystyczne, językowe, harcerskie czy przyrodnicze. Dla najmłodszych wakacje są nie tylko przerwą od szkolnych obowiązków, ale również czasem nowych doświadczeń, przeżyć, spotkań i odkrywania świata poza ławką szkolną.
Podróżowanie z dziećmi, zarówno to dalekie, jak i zupełnie bliskie, może stać się niezwykle cenną okazją do rozwijania wiedzy przyrodniczej. Dziecko uczy się bowiem najpełniej wtedy, gdy może czegoś dotknąć, zobaczyć, usłyszeć, powąchać, porównać i samodzielnie zadać pytanie. Przyroda nie musi być wtedy tylko tematem z podręcznika – staje się żywym, ciekawym światem, który można poznawać wszystkimi zmysłami. Kontakt z naturalnym środowiskiem pozwala dziecku budować prawdziwe rozumienie świata, a nie jedynie zapamiętywać informacje.
Pomysły, na co zwrócić uwagę podczas podróży
Od dorosłych w dużej mierze zależy, jak wakacyjny czas zostanie wykorzystany. Oczywiście wakacje powinny być przede wszystkim odpoczynkiem, zabawą i chwilą wytchnienia. Nie chodzi o to, aby każdy spacer zamieniać w lekcję, a każdą wycieczkę w szkolny wykład. Warto jednak stworzyć dzieciom warunki do tego, aby mogły rozwijać w sobie ciekawość odkrywcy i uważność małego podróżnika.
- Czasem wystarczy zatrzymać się na chwilę przy niezwykłej roślinie, wspólnie obejrzeć znaleziony kamień, zapytać: „Jak myślisz, dlaczego ta muszla ma taki kształt?”, „Skąd wieje wiatr?”, „Dlaczego tutaj rosną inne drzewa niż u nas?”. Takie proste pytania często bardziej otwierają dziecko na nowe obszary wiedzy niż niejedna książka czy karta pracy.
- Wspaniałym pomysłem podczas wakacyjnych wyjazdów jest odwiedzanie ogrodów botanicznych, parków narodowych, rezerwatów, lasów i ścieżek edukacyjnych. Szczególnie ciekawe może być to wtedy, gdy znajdujemy się w innym kraju albo regionie, gdzie panuje odmienny klimat, inna temperatura, inne ukształtowanie terenu i inna roślinność. Dziecko ma wówczas okazję zobaczyć na żywo rośliny, które wcześniej znało tylko z książek, atlasów, zdjęć lub filmów. Egzotyczne kaktusy, palmy, bananowce, drzewa oliwne, lawenda, cyprysy czy rozłożyste fikusy przestają być abstrakcyjnymi nazwami. Można im się przyjrzeć z bliska, porównać z roślinami znanymi z Polski, zobaczyć ich liście, owoce, kolce, zapach i sposób wzrostu. Takie doświadczenie może wzbudzić prawdziwy zachwyt nad bioróżnorodnością świata.
- Niezwykle inspirujący może być pobyt nad morzem. Dla dziecka plaża to nie tylko piasek, woda i zabawa, ale także naturalne laboratorium przyrodnicze. Można oglądać muszle, kamienie, bursztyny, glony, małe skorupiaki, ryby i inne morskie żyjątka. Można obserwować fale, zastanawiać się, dlaczego woda jest słona, skąd bierze się piana morska, dlaczego jedne kamienie są gładkie, a inne chropowate. Warto zwrócić uwagę dziecka na krajobraz wybrzeża: plażę, wydmy, klify, porty, latarnię morską czy ujście rzeki do morza. Jeżeli jesteśmy w miejscu, gdzie występują przypływy i odpływy, można wspólnie sprawdzić, jak zmienia się poziom wody w różnych porach dnia i porozmawiać o tym, dlaczego tak się dzieje.
- Bardzo wartościowym doświadczeniem może być również wizyta w oceanarium, fokarium, motylarni, ogrodzie zoologicznym, centrum edukacji przyrodniczej lub muzeum nauki. Dziecko ma tam okazję zobaczyć zwierzęta, których nie spotyka na co dzień, dowiedzieć się, jak żyją, czym się odżywiają, jak poruszają się w wodzie, powietrzu czy na lądzie. Oczywiście ważne jest, aby takie miejsca wybierać świadomie – najlepiej te, które prowadzą działania edukacyjne, dbają o dobrostan zwierząt i uczą szacunku do przyrody. Wtedy wakacyjna atrakcja może stać się nie tylko rozrywką, ale także początkiem głębszego zainteresowania światem zwierząt.
- Wakacje sprzyjają także rozwijaniu umiejętności orientacji w terenie. Zabawa z mapą i kompasem może być dla dziecka fascynującą przygodą. Szukanie drogi do punktu widokowego, sprawdzanie kierunków świata, odnajdywanie symboli na mapie, porównywanie jej z rzeczywistym krajobrazem – wszystko to rozwija spostrzegawczość, logiczne myślenie i samodzielność. Dziecko uczy się, że mapa nie jest tylko obrazkiem, ale narzędziem, które pomaga zrozumieć przestrzeń. Wspólne planowanie trasy może być świetną zabawą, a przy okazji praktyczną lekcją geografii i przyrody.
Korzyści z przyrodniczych odkryć
Podczas podróży dziecko odkrywa również, że świat jest niezwykle różnorodny nie tylko przyrodniczo, ale także kulturowo. Inaczej mogą wyglądać domy, ulice, pola, ogrody, jedzenie, język, zwyczaje, a także sami ludzie. Dlatego wakacyjne wyprawy są dobrą okazją do kształtowania postawy otwartości, szacunku i życzliwości. Dziecko, które uczy się z ciekawością patrzeć na świat, łatwiej rozumie, że różnorodność jest wartością. Dotyczy to zarówno świata ludzi, jak i świata przyrody.
Warto pamiętać, że dziecięce zainteresowania często rodzą się z pozornie drobnych doświadczeń. Zbieranie muszelek może stać się początkiem pasji do życia morskiego. Kolekcjonowanie kamieni może rozbudzić ciekawość geologii. Obserwowanie mrówek, motyli albo ptaków może prowadzić do zainteresowania biologią. Patrzenie wieczorem w rozgwieżdżone niebo może stać się pierwszą lekcją astronomii.
Latem, kiedy wieczory są ciepłe, warto choć na chwilę położyć się z dzieckiem na kocu i spojrzeć w górę: poszukać Księżyca, gwiazd, Wielkiego Wozu, przelatującego samolotu albo spadającej gwiazdy. Można też obserwować chmury i uczyć się, że ich kształt, wysokość i kolor często zapowiadają zmianę pogody.
Richard Louv, autor znanej książki Last Child in the Woods podkreśla, że kontakt z naturą jest dzieciom potrzebny niemal tak samo jak odpowiedni sen czy dobre odżywianie. To bardzo ważna myśl, szczególnie dziś, gdy wiele dzieci spędza coraz więcej czasu przed ekranami. Przyroda daje coś, czego nie zastąpi komputer ani telefon: przestrzeń do swobodnego ruchu, ciszę, zdziwienie, uważność i prawdziwe doświadczenie. Uczy cierpliwości, bo nie wszystko dzieje się natychmiast. Uczy obserwacji, bo trzeba się zatrzymać i spojrzeć uważniej. Uczy też pokory, bo pokazuje, że człowiek jest częścią większego świata.
Wakacyjne wyprawy nie muszą być kosztowne ani dalekie, aby były wartościowe. Czasem największe odkrycia czekają tuż obok: w lesie za miastem, na łące, w parku, nad rzeką, w ogrodzie babci, na polnej drodze albo podczas wieczornego spaceru. Najważniejsze jest to, aby dorosły pomógł dziecku patrzeć uważnie, zadawać pytania i cieszyć się odkrywaniem. Wtedy wakacje stają się nie tylko czasem odpoczynku, ale także piękną, poznawczą przygodą.
Niech więc tegoroczne wakacyjne wyprawy będą dla dzieci czasem radości, swobody i zachwytu nad światem. Niech pozwolą im odpocząć, ale również rozbudzą ciekawość, wrażliwość i szacunek do przyrody. Bo dziecko, które dziś z zachwytem ogląda muszlę, liść, kamień, chmurę czy rozgwieżdżone niebo, jutro może stać się człowiekiem, który lepiej rozumie świat i mądrzej o niego dba.
Bibliografia:
Kruszwicka A., Bałachowicz J., i Klichowska A. (2020). Jak dziecko poznaje przyrodę?. [w:] W H. Krauze-Sikorska i M. Klichowski (red.), Pedagogika dziecka. Podręcznik akademicki (pp. 139-155). Wydawnictwo Naukowe UAM.
Louv R. (2008) Last Child in the Woods: Saving Our Children from Nature-Deficit Disorder, USA. Algonquin Books Of Chapel
Sobel D. (2004) Place-Based Education, USA, An Orion Reader
Notka o autorce: Agnieszka Repeć-Jakubowska jest nauczycielką edukacji wczesnoszkolnej i wychowawczynią w Międzynarodowej Szkole Podstawowej Paderewski. Niniejszy artykuł ukazał się w blogu Edukacja i Inspiracje, licencja CC-BY-SA.
