Refleksja jest koniecznym elementem procesu uczenia się, bez niej nauka jest jedynie zapamiętywaniem. W tym wpisie przedstawię pięć sposobów na uczenie uczniów autorefleksji.
Refleksja na zakończenie lekcji
Warto wprowadzić zwyczaj formułowania przez uczniów refleksji na koniec każdej lekcji. Najlepiej, gdy refleksja pokazuje uczniom, że się czegoś nauczyli.
Można pomoc uczniom zdając im pytania pomocnicze. Na przykład:
- Co najlepiej zapamiętałeś z lekcji?
- Z czego jesteś dziś dumny?
- Nad czym nadal się zastanawiasz?
- Za co lub komu jesteś dziś wdzięczny?
- Z czego jesteś zadowolony po dzisiejszej lekcji?
- Co cię dzisiaj zainteresowało?
- Co cię zaskoczyło?, itp.
Nauczyciel może zebrać kartki z refleksjami uczniów, przeanalizować je i wyciągnąć wnioski co do przyszłego nauczania.
Dobrym pomysłem są tak zwane „wyjściówki” – kartki z odpowiedziami uczniów na pytania zadane przez nauczyciela. Kartki uczniowie oddają nauczycielowi wychodząc z klasy. Wyjściówki po przeanalizowaniu przez nauczyciela mogą być oddane uczniom, aby mogli je wkleić w swoje zeszyty (Mój zeszyt pomagający się uczyć) i mogli do nich wrócić na przykład powtarzając materiał.
Ocena koleżeńska
Czyli informacja zwrotna o pracy ucznia przekazywana sobie wzajemnie przez uczniów. Polega ona na wskazaniu, co w pracy zostało wykonane zgodnie z wcześniej ustalonymi kryteriami, a co można byłoby zrobić inaczej.
Można spróbować dać koledze wskazówki – jak poprawić prace, ale nie zawsze jest to w zasięgu możliwości ucznia. Dobrze jest przyjąć zasadę, że wskazówki przekazywane przez innego ucznia nie są rozkazem do wykonania, a jedynie propozycją, którą można przedyskutować, a nawet odrzucić.
Taki komentarz zamieszczony w zeszycie jest użyteczny w procesie uczenia się.
Dzięki ocenie koleżeńskiej uczniowie mogą też zastanowić, jak mogą ulepszyć swoją pracę na podstawie tego, co dostrzegają w pracach swoich kolegów. Korzystają ucząc się wzajemnie od siebie. To wspomaga czwartą strategię OK: Umożliwianie uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności.
Samoocena
Uczeń może udzielić sobie informacji zwrotnej: co zrobiłem dobrze i zgodnie z kryteriami sukcesu, co powinienem poprawić. Jeśli uczeń nie wie, jak ma poprawić, to może skonsultować się z nauczycielem. Po poprawie pracy, uczeń może ponownie dokonać samooceny i wtedy widzi, że się rozwija i doskonali. Wzrasta jego poczucie kompetencji.
Samoocena może być też dokonywana nie tylko do jednej pracy, ale do całej pracy ucznia na przykład w jednym tygodniu. Takie podsumowanie uczy samodzielności i odpowiedzialności. Czyli wspomaga realizację piątej strategii oceniania kształtującego: Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się.
Samoocena może dotyczyć nie tylko pracy ucznia, ale też jego zachowań społecznych.
Wyznaczanie celów
Polega na zastanowieniu się i zapisaniu przez ucznia – co uczeń chciałby osiągnąć w danym okresie, czyli stawianie sobie celów. Mogą to być cele na tydzień albo na dłużej. O wyznaczaniu celów mówi pierwsza strategia oceniania kształtującego: Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu.
Można do tego działania zaprosić rodziców ucznia lub jego przyjaciela. Dobra okazją mogą być wywiadówki trójstronne.
Ustalając cele warto przesiać cele przez flirt SMART, sprawdzić czy cele są konkretne, sprawdzalne, możliwe do osiągnięcia w danym czasie oraz czy są określone w czasie. Jest to istotne, gdyż wyznaczanie celów, których nie udaje się osiągnąć jest na tyle frustrujące, że niweluje korzyści z metody.
Dzieląc się celem z rodziną lub z przyjacielem uczeń zyskuje sojuszników, którzy mogą mu pomoc w osiągnięciu celów. Samo ustalanie celów potrzebuje refleksji nad sobą, a ich sprawdzanie ich osiągnięcia jest formą samooceny.
informacja dla nauczyciela
Bardzo dobrym sposobem jest pytanie przez nauczyciela uczniów o to, jak chcieliby być nauczani.
Takie pytanie pobudza refleksję ucznia na temat tego, co sprzyja, a co przeszkadza w procesie uczenia się.
Uczniowie są sami najlepszymi specjalistami od własnego uczenia się, dlatego warto ich pytać o opinie. Można zadać na przykład dwa pytania:
- Co z tego, co robię, pomaga ci się uczyć?
- Co mógłbym robić inaczej?
Odpowiedzi na te pytanie pomagają uczniom wybierać najlepsze dla siebie sposoby uczenia się, a nauczycielowi dają wskazówki – jak ma planować skuteczne nauczanie. Pomaga to w budowaniu drugiej strategii oceniania kształtującego: Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą.
Na koniec jedna uwaga: Refleksji ucznia nie można oceniać! Można ją docenić, ale na pewno nie można ocenić sumująco, na przykład stopniem. Ocenianie jest zabójcą królowej uczenia się.
Notka o autorce: Danuta Sterna jest byłą nauczycielką matematyki i dyrektorką szkoły, ekspertką oceniania kształtującego. Współpracowała z Centrum Edukacji Obywatelskiej tworząc programy szkoleń i kursów. Jest autorką książek i publikacji dla nauczycieli, propaguje ocenianie kształtujące w polskich szkołach, prowadzi też swoją stronę: OK nauczanie. Inspiracja artykułem Jacqueline D. Garcia z Edutopia.org.
